معاون وزیر راه و شهرسازی از ناچیز بودن بودجه دولتی برای ساخت زندانهای جدید خبر داده است؛ پروژههایی که قرار است بخش مهمی از هزینه آنها از فروش و تغییر کاربری زندانهای قدیمی تأمین شود. همزمان، پرسش اصلی این است که چرا به جای کاهش وابستگی به حبس، سیاست حکومت همچنان بر توسعه زیرساخت زندان متمرکز است
کانون حقوق بشر ایران، چهارشنبه ۲۷ آبانماه ۱۴۰۵ – بحث درباره ساخت زندانهای جدید در ایران در حالی بار دیگر مطرح شده که معاون وزیر راه و شهرسازی از محدود بودن اعتبارات دولتی برای اجرای این پروژهها خبر داده است. علی نوذرپور، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل سازمان مجری ساختمانها و تأسیسات دولتی و عمومی، گفته است بودجه پیشبینیشده در قانون برای ساخت مجموعههای جدید زندان بسیار محدود است و پاسخگوی سرعت مورد نیاز پروژهها نیست. به گفته او، بخش عمده منابع مالی این طرحها از محل فروش و تغییر کاربری زندانهای قدیمی تأمین خواهد شد. در همین حال، پروژههای زندان در چند استان از جمله بهبهان، اهواز، تبریز و مشهد در حال اجراست و انتقال زندان عادلآباد شیراز نیز در دستور کار قرار دارد.
بودجه ساخت زندان ناچیز است؛ اما پروژههای جدید ادامه دارند
علی نوذرپور درباره روند ساخت زندانهای جدید گفته است که طرح موضوع زندان برای افکار عمومی چندان خوشایند نیست، اما از دید مسئولان، هدف از ساخت مجموعههای جدید، افزایش نیاز به حبس نیست، بلکه استانداردسازی زندانهای موجود و فراهم کردن شرایط متناسب با حقوق انسانی عنوان شده است.
او با اشاره به وضعیت زندانهای موجود گفته است بسیاری از آنها بیش از ظرفیت استاندارد خود زندانی دارند و برخی افراد حاضر در زندان نیز لزوماً مجرمان حرفهای نیستند و ممکن است به دلایلی مانند مشکلات مالی، ناآگاهی از قوانین یا پیامدهای ناخواسته وارد چرخه قضایی شده باشند.
اما در همین اظهارات، یک واقعیت مهم نیز آشکار میشود: بودجه دولتی اختصاصیافته برای ساخت این مجموعهها آنقدر محدود است که به گفته مقام مسئول، امکان تکمیل سریع پروژهها را فراهم نمیکند.
در نتیجه، دولت برای پیشبرد سیاست ساخت زندان به منابع حاصل از فروش و تغییر کاربری زندانهای قدیمی متکی شده است؛ مدلی که در آن یک زندان قدیمی فروخته یا تغییر کاربری داده میشود و منابع حاصل برای ساخت زندان دیگری اختصاص پیدا میکند.
سه زندان تکمیل شده و پروژههای جدید در راه است
بر اساس اظهارات معاون وزیر راه و شهرسازی، در سال گذشته سه مجموعه زندان در سمنان، دامغان و سلماس تکمیل شده است.
در سال جاری نیز پروژههایی در بهبهان، اهواز، تبریز و مشهد در دست اجرا قرار دارد. پروژه زندان بهبهان بیش از ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد، در حالی که اجرای برخی پروژهها، از جمله اهواز، به دلیل محدودیت منابع مالی با تأخیر مواجه شده است.
این آمار نشان میدهد مسئله فقط «ساخت یک زندان جدید» نیست؛ بلکه با یک برنامه مستمر برای توسعه و جابهجایی زیرساخت زندانها روبهرو هستیم. در چنین شرایطی، سؤال اساسی این است که آیا مشکل اصلی نظام زندانبانی ایران کمبود ساختمان است یا افزایش شمار افرادی که وارد چرخه حبس میشوند.
زندان عادلآباد؛ فروش زندان قدیمی برای ساخت زندان جدید
یکی از پروژههای مهم، انتقال زندان عادلآباد شیراز از محدوده شهری به خارج از شهر است.
بر اساس توضیحات نوذرپور، قرار است زندان عادلآباد توسط شهرداری شیراز خریداری و پس از تغییر کاربری، منابع حاصل از آن برای احداث زندان جدید در حریم شهر اختصاص داده شود. زمین مورد نیاز برای مجموعه جدید نیز در اختیار سازمان قرار گرفته و طراحی پروژه انجام شده است. اجرای طرح به همکاری چند دستگاه از جمله سازمان مجری، استانداری و شهرداری نیاز دارد.
اما انتقال زندان از داخل شهر به خارج از محدوده شهری، اگرچه ممکن است از نظر شهرسازی برای حکومت مطلوب باشد، از منظر حقوق زندانیان یک سؤال جدی ایجاد میکند: فاصله جدید زندان با محل زندگی خانوادهها چقدر خواهد بود و هزینه ملاقات برای خانوادههای زندانیان چه میزان افزایش خواهد یافت؟ قواعد نلسون ماندلا تأکید میکند که زندانیان تا حد امکان در زندانهایی نزدیک به خانه یا محل بازگشت اجتماعی خود نگهداری شوند. بنابراین، «خارج کردن زندان از شهر» نباید به معنای دور کردن زندانی از خانواده باشد.
ساخت زندان؛ جایگزین اصلاح سیاست حبس نیست
مقام دولتی تأکید کرده است که ساخت زندانهای جدید به معنای افزایش نیاز به حبس نیست. با این حال، مسئله را نمیتوان تنها با توضیح درباره استاندارد ساختمان حل کرد.
سازمان ملل متحد در اسناد مربوط به زندانها تصریح کرده است که ازدحام زندان تنها مشکل کمبود فضای فیزیکی نیست و با سیاستهای کیفری، نحوه بازداشت، استفاده از بازداشت موقت، مدت مجازاتها، دسترسی به آزادی مشروط و استفاده از مجازاتهای غیرحبسی ارتباط مستقیم دارد.
مجمع عمومی سازمان ملل نیز در قطعنامه مربوط به قواعد نلسون ماندلا، برای مقابله با ازدحام زندانها بر استفاده بیشتر از گزینههای جایگزین بازداشت و حبس، کمک حقوقی، پیشگیری از جرم، آزادی زودهنگام و برنامههای بازپروری تأکید کرده است.
بنابراین، اگر حکومت از یک سو از ازدحام زندانها سخن میگوید و از سوی دیگر منابع خود را برای ساخت ساختمانهای بیشتر اختصاص میدهد، بدون آنکه همزمان درباره کاهش ورود افراد به زندان، کاهش بازداشت موقت و توسعه مجازاتهای جایگزین توضیح روشنی ارائه کند، مشکل ازدحام میتواند صرفاً از یک زندان به زندان دیگر منتقل شود.
هزینه واقعی ساخت زندان بسیار بیشتر از ساخت ساختمان است
یک زندان پس از ساخت، نیازمند هزینه دائمی برای اداره است؛ از نیروی انسانی و امنیت گرفته تا آب، برق، غذا، خدمات درمانی، دارو، تجهیزات، تعمیرات، آموزش و برنامههای بازپروری.
به همین دلیل، اعلام اینکه بودجه ساخت زندان ناچیز است، تنها یک مسئله عمرانی نیست. اگر بودجه لازم برای ساخت محدود است، این پرسش جدیتر میشود که منابع لازم برای اداره انسانی و استاندارد همین زندانها پس از افتتاح از کجا تأمین خواهد شد.
قواعد نلسون ماندلا نیز صرفاً درباره ساختمان زندان نیست. این قواعد بر شرایط مناسب زندگی، نور، تهویه، بهداشت، آب آشامیدنی، تغذیه، مراقبت پزشکی، فضای شخصی، تماس با خانواده و حفظ کرامت انسانی زندانیان تأکید دارد.
در نتیجه، ساخت یک ساختمان جدید به خودی خود نمیتواند «زندان استاندارد» ایجاد کند. زندان زمانی استاندارد است که فرد محبوس در آن نیز از استانداردهای انسانی برخوردار باشد؛ از پزشک و دارو گرفته تا غذای مناسب، آب سالم، فضای کافی، ارتباط با خانواده و امکان اعتراض به رفتار مأموران.
تناقض میان ادعای حقوق بشر و واقعیت زندانها
نوذرپور گفته است زندانهای جدید باید بهگونهای ساخته شوند که حتی با معیارهای حقوق بشری بینالمللی نیز مطابقت داشته باشند و افرادی که دوران محکومیت خود را در این مراکز سپری میکنند از حقوق انسانی برخوردار باشند.
این سخن از نظر اصولی قابل توجه است، اما اجرای آن تنها با طراحی معماری محقق نمیشود.
سازمان ملل در قواعد نلسون ماندلا بر حفظ کرامت ذاتی زندانیان، منع رفتار غیرانسانی و دسترسی به مراقبتهای پزشکی تأکید کرده است. همچنین شرایطی مانند نور، تهویه، آب، بهداشت، تغذیه و فضای کافی باید برای تمام زندانیان فراهم باشد.
بنابراین، معیار واقعی برای سنجش ادعای «ساخت زندان با استانداردهای حقوق بشر»، نه نقشه ساختمان و نه تعداد پروژههای تکمیلشده، بلکه وضعیت زندانی پس از ورود به آن ساختمان است. اگر در زندان جدید نیز محرومیت درمانی، ازدحام، بدرفتاری، محدودیت ارتباط با خانواده یا شرایط غیربهداشتی ادامه داشته باشد، صرفاً ساختمان عوض شده است، نه نظام زندانبانی.
چرا بودجه برای ساخت زندان کم است؟
نوذرپور صراحتاً اعلام کرده است که اعتبارات پیشبینیشده در قانون بودجه برای این پروژهها بسیار محدود است و منابع اصلی از محل مولدسازی و فروش زندانهای قدیمی تأمین میشود.
این وضعیت یک تناقض مهم در سیاستگذاری بودجهای ایجاد میکند: حکومت از ضرورت استانداردسازی زندانها سخن میگوید، اما برای اجرای این سیاست بودجه کافی اختصاص نمیدهد و در نتیجه مجبور است داراییهای موجود را بفروشد تا هزینه ساخت تأسیسات جدید را تأمین کند.
اگر حقوق زندانیان واقعاً در اولویت باشد، بودجه لازم برای آب، غذا، درمان، بهداشت، نیروی متخصص، آموزش و بازپروری باید به همان اندازه ساخت ساختمان مورد توجه قرار گیرد. زندانیان نباید قربانی کمبود بودجه پس از افتتاح زندان شوند.
گزارشها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشتشدگان اعتراضات ۱۴۰۴
آرشیو قضات مرگ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلمهای تکاندهنده + فیلمهای افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
خاوران؛ از گورهای جمعی قتلعام ۱۳۶۷ تا دیوارکشی و محاصره دادخواهی + ۳بعدی خاوران
غلامرضا سرلک، مدیرکل زندانهای سمنان شد | اعدام ۸۶ زندانی و گزارشهای آزار در دوره مدیریت گلستان
ساخت زندان و چرخه بازتولید حبس
یکی از نگرانیهای مهم درباره گسترش ظرفیت زندانها، ایجاد چرخهای است که در آن افزایش ظرفیت فیزیکی به جای اصلاح سیاست کیفری، به تثبیت نظام حبس منجر شود.
سازمان ملل در بررسیهای خود درباره ازدحام زندانها تأکید کرده است که افزایش ظرفیت فیزیکی ممکن است فشار فوری را کاهش دهد، اما لزوماً عواملی را که باعث رشد جمعیت زندان میشوند برطرف نمیکند. این عوامل شامل سیاستهای کیفری، بازداشت موقت، شیوه صدور احکام، طول مدت حبس و میزان استفاده از مجازاتهای غیرحبسی است.
از این منظر، سیاست ساخت زندان بدون اصلاح سیاست حبس میتواند به جای درمان بیماری، صرفاً تختهای بیشتری برای بیمار فراهم کند. اگر ورودی زندان کاهش پیدا نکند، حتی ساختمانهای جدید نیز در آینده میتوانند با همان مشکل ازدحام مواجه شوند.
راهحل فقط ساخت زندان نیست
قواعد نلسون ماندلا و اسناد سازمان ملل، مقابله با ازدحام را تنها از مسیر ساخت تأسیسات جدید دنبال نمیکنند. استفاده از مجازاتهای غیرحبسی، کاهش بازداشت موقت، آزادی زودهنگام، دسترسی به وکیل و کمک حقوقی، برنامههای بازپروری و بازگشت اجتماعی از جمله راهکارهای مورد تأکید هستند.
بنابراین، اگر حکومت واقعاً قصد دارد شرایط زندانها را بهبود دهد، باید همزمان با ساخت یا نوسازی ساختمانها، سیاست حبسمحور خود را نیز مورد بازنگری قرار دهد. در غیر این صورت، ساخت زندان جدید بیشتر به معنای توسعه زیرساخت حبس خواهد بود تا اصلاح نظام زندانبانی.
زندانهای جدید در برابر زندانیان فراموششده
در سالهای اخیر، گزارشهای متعدد درباره وضعیت زندانهای ایران از مشکلاتی مانند ازدحام، محرومیت درمانی، کمبود امکانات، وضعیت نامناسب بهداشت و غذا و فشار بر زندانیان حکایت داشته است.
در چنین شرایطی، اعلام پروژههای جدید ساخت زندان باید بیش از آنکه یک خبر عمرانی تلقی شود، بهانهای برای پرسش درباره نحوه هزینهکرد منابع عمومی باشد: چه میزان برای ساخت ساختمان اختصاص مییابد و چه میزان برای درمان، غذا، بهداشت، آموزش و بازپروری؟ چه میزان برای زندانیان سیاسی، عقیدتی، زنان و بیماران هزینه میشود؟ و چه سازوکار مستقلی بر عملکرد زندانهای جدید نظارت خواهد کرد؟
این پرسشها اهمیت بیشتری پیدا میکنند، زیرا سازمان ملل تأکید کرده است که اصلاح زندان باید با نظارت داخلی و خارجی، رسیدگی به فساد و خشونت، حفظ ارتباط زندانی با خانواده و فراهم کردن برنامههای درمانی، آموزشی و حرفهای همراه باشد.
ساخت زندان؛ مسئلهای فراتر از بتن و دیوار
ساخت زندان در ایران اکنون در شرایطی دنبال میشود که دولت از یک سو با محدودیت منابع مالی برای اجرای این پروژهها مواجه است و از سوی دیگر، چندین پروژه جدید در نقاط مختلف کشور را در دستور کار دارد.
سه زندان در سمنان، دامغان و سلماس تکمیل شده و پروژههایی در بهبهان، اهواز، تبریز و مشهد ادامه دارد. انتقال عادلآباد شیراز نیز قرار است از طریق فروش و تغییر کاربری زندان فعلی و استفاده از منابع حاصل برای ساخت مجموعه جدید انجام شود.
اما مسئله اصلی، تعداد زندانهایی نیست که ساخته میشوند. مسئله این است که آیا حکومت میخواهد صرفاً ظرفیت حبس را توسعه دهد یا واقعاً نظام زندانبانی را اصلاح کند. اگر هدف اصلاح باشد، ساختوساز باید تنها بخش کوچکی از یک برنامه بزرگتر باشد؛ برنامهای که کاهش حبس غیرضروری، رعایت حقوق زندانیان، درمان، بازپروری، حفظ ارتباط خانوادگی و نظارت مستقل را در مرکز قرار دهد.
در غیر این صورت، ساخت زندانهای جدید ممکن است تنها ظاهر نظام زندانبانی را تغییر دهد؛ دیوارها نو میشوند، اما اگر سیاست حبس، شیوه برخورد با زندانی و سازوکار پاسخگویی همان باقی بماند، مشکل اصلی همچنان پابرجا خواهد بود.
بررسی حقوقی و حقوق بشری
این بررسی به معنای تأیید قوانین داخلی نیست؛ هدف، سنجش ادعای حکومت درباره استانداردسازی زندانها با معیارهای حقوقی و حقوق بشری است.
قواعد نلسون ماندلا، که سازمان ملل آنها را استانداردهای شناختهشده برای رفتار با زندانیان میداند، بر کرامت ذاتی زندانی، شرایط مناسب اقامت، نور و تهویه، آب، بهداشت، تغذیه، مراقبت پزشکی و ارتباط با خانواده تأکید دارد. همچنین سازمان ملل برای مقابله با ازدحام، استفاده از گزینههای جایگزین حبس و کاهش وابستگی به مجازاتهای سالب آزادی را توصیه کرده است.
از این منظر، مسئولیت حکومت فقط ساخت زندان نیست؛ بلکه تضمین شرایط انسانی در زندان و کاهش استفاده غیرضروری از حبس نیز بخشی از مسئولیت آن است. بنابراین نمیتوان صرفاً با احداث ساختمان جدید، ادعای رعایت حقوق بشر در نظام زندانبانی را اثبات کرد.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک