محلی که مأموران حکومتی با نام تحقیرآمیز «لعنت‌آباد» معرفی می‌کردند، با پیگیری خانواده‌های قربانیان به یکی از مهم‌ترین نشانه‌های دادخواهی تبدیل شد؛ گورستانی که محدودیت ورود، دیوارهای بتنی و دوربین‌های نظارتی نیز نتوانسته‌اند آن را از حافظه عمومی حذف کنند
«لعنت‌آباد»؛ نامی برای تحقیر اعدام‌شدگان
پیشینه دفن زندانیان سیاسی در خاوران به سال ۱۳۶۷ محدود نیست. از سال ۱۳۶۰، بخشی از زمین‌های مجاور گورستان‌های پیروان سایر ادیان برای دفن مخالفان سیاسی اعدام‌شده استفاده شد. این محوطه، امکانات و نشانه‌های معمول یک آرامستان رسمی را نداشت.
در روایت‌های تاریخی، از کاربرد نام‌های «لعنت‌آباد» و «کفرآباد» توسط مقام‌ها و مأموران حکومتی یاد شده است. این نام‌گذاری، با نگاه تبعیض‌آمیزی ارتباط داشت که برخی مخالفان سیاسی را به‌دلیل عقیده و باورشان، شایسته دفن در گورستان عمومی نمی‌دانست. بنابراین، این عنوان را باید بخشی از زبان تحقیر و طرد دانست؛ نه نامی که خانواده‌ها برای محل دفن عزیزانشان انتخاب کرده باشند. نام خاوران در مقابل، با حضور خانواده‌ها و استمرار یاد قربانیان ماندگار شد.
باکس اطلاعاتی | تاریخچه و محدودیت‌های خاوران
موضوع اطلاعات
موقعیت جنوب‌شرق تهران
آغاز دفن مخالفان سیاسی از سال ۱۳۶۰
گورهای جمعی شناخته‌شده مرتبط با اعدام‌های دهه ۱۳۶۰، از جمله قتل‌عام ۱۳۶۷
موج اصلی قتل‌عام ۱۳۶۷ مرداد و شهریور
هشدار درباره تخریب دی و بهمن ۱۳۸۷
انتشار تصاویر دیوارکشی و دوربین خرداد ۱۴۰۱
مطالبه خانواده‌ها حقیقت‌یابی، حفظ گورها، دسترسی آزاد و پاسخگویی
در سال‌های نخست دهه ۱۳۶۰، پیکر شماری از زندانیان سیاسی، به‌ویژه مخالفان چپ، بدون تحویل به خانواده‌ها در خاوران دفن شد. برخی خانواده‌ها بعدها از محل تقریبی دفن آگاه شدند؛ برخی دیگر همچنان نشانی دقیقی دریافت نکردند.
این سابقه اهمیت دارد، زیرا خاوران در تابستان ۱۳۶۷ زمینی کاملاً بدون پیشینه دفن نبود. خانواده‌هایی پیش از آن برای یادبود اعدام‌شدگان سال‌های آغازین دهه به این محل می‌رفتند. همین رفت‌وآمدها، در آشکارشدن نشانه‌های دفن جمعی نقش داشت.
وجود قبرهای انفرادی و محل‌های دفن نامعلوم در کنار گورهای جمعی، تاریخ خاوران را پیچیده‌تر کرده است. نمی‌توان تمام بخش‌های آن را متعلق به یک روز، یک موج اعدام یا یک گروه سیاسی دانست. بازسازی دقیق این تاریخ، به حفاظت از محوطه و بررسی مستقل نیاز دارد.
قتل‌عام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷
در تابستان ۱۳۶۷، بیش از ۳۰ هزار زندانی سیاسی در زندان‌های سراسر کشور به‌طور مخفیانه اعدام شدند. بسیاری از آنان پیش‌تر محاکمه شده و دوران محکومیت خود را می‌گذراندند.
بخش اصلی کشتار از اواخر ژوئیه تا سپتامبر ۱۹۸۸، برابر با مرداد و شهریور ۱۳۶۷، رخ داد. ارتباط زندانیان با جهان بیرون قطع شد و خانواده‌ها برای مدتی طولانی از وضعیت آنان بی‌خبر ماندند.
اعدام‌ها ابتدا شمار زیادی از زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و در روزهای آخر زندانیان چپ را دربر گرفت. پیکر قربانیان در نقاط مختلف کشور، در گورهای انفرادی بی‌نام یا گورهای جمعی پنهان شد. خاوران یکی از شناخته‌شده‌ترین این محل‌هاست؛ اما محل دفن تمام قربانیان قتل‌عام ۱۳۶۷ نیست.
شرح گسترده‌تر زمینه‌ها و روند این کشتار، در گزارش قتل‌عام ۶۷؛ از فتوای خمینی تا مطالبه دادخواهی آمده است.
انتقال شبانه پیکرها و دفن در گورهای جمعی
روایت ارسالی برای این گزارش، از آماده‌سازی خندق‌ها با ماشین‌آلات سنگین و انتقال شبانه پیکرها با کامیون‌های معمولی و یخچال‌دار سخن می‌گوید. در این روایت، اجساد در گودال‌ها قرار می‌گیرند و سپس با خاک پوشانده می‌شوند.
این توصیف، تصویری از دفن پنهانی و محرومیت خانواده‌ها از شناسایی و خاک‌سپاری ارائه می‌کند. بااین‌حال، نوع خودرو، مسیر انتقال و زمان هر نوبت دفن را نمی‌توان بدون شهادت مشخص یا سند مستقل، به تمام گورهای خاوران تعمیم داد.
آنچه در مستندات حقوق بشری تثبیت شده، دفن مخفیانه قربانیان و اعلام‌نکردن سرنوشت و محل دقیق پیکرهاست. شمار کل اعدام‌شدگان کشور نیز نباید به‌عنوان تعداد افراد دفن‌شده در خاوران معرفی شود.
برای تعیین تعداد قربانیان هر گور، ترتیب دفن و هویت آنان، بررسی پزشکی قانونی ضروری است. این بررسی باید مستقل، با مشارکت خانواده‌ها و همراه با حفاظت از شواهد انجام شود.
خانواده‌ها چگونه گورهای جمعی را پیدا کردند؟
روایت‌های خانواده‌ها نشان می‌دهد که کشف گورها، حاصل جست‌وجوی آنان بود؛ نه اعلام شفاف مسئولان. خاک تازه، تغییر شکل زمین و پوشانده‌نشدن کامل برخی پیکرها، توجه مراجعه‌کنندگان را جلب کرد.
در شهادت‌های ثبت‌شده، خانواده‌ها از مشاهده نشانه‌های پیکر زیر لایه کم‌عمق خاک و تلاش برای پوشاندن آنها سخن گفته‌اند. عکس‌هایی نیز از این مواجهه‌ها ثبت شد.
این شهادت‌ها نشان می‌دهد که کشف گورهای جمعی، یک رویداد منفرد با تاریخی واحد نبود. نشانه‌هایی پیش از اوج کشتار تابستان دیده شده بود و گورهای دیگری نیز در ماه‌های بعد شناسایی شدند.
ازاین‌رو، روایت دفن‌ها باید با حفظ تفاوت زمان‌ها تنظیم شود. همه گورهای خاوران را نمی‌توان محصول یک شب دانست یا مشاهده یک خانواده را به کل محوطه تعمیم داد.گورستانی که به محل تجمع و اعتراض تبدیل شد
گورستانی که به محل تجمع و اعتراض تبدیل شد
خانواده‌ها با حضور در خاوران، یاد عزیزانی را حفظ کردند که حاکمیت حتی نشانی مزارشان را پنهان کرده بود. گذاشتن گل، خواندن نام‌ها و گردهمایی، راه‌هایی برای مقابله با این حذف بود.
در ابتدا خاوران نماد سربلندی و تسلیم‌نشدن معرفی شده بود ا ما این معنا را می‌توان در استمرار حضور خانواده‌ها و اصرار آنان بر حفظ نام قربانیان ادامه‌دار و جاری دانست.
برای خانواده‌ای که قبر مشخصی ندارد، تمام محوطه می‌تواند محل سوگواری باشد. به همین دلیل، تغییر زمین یا جلوگیری از ورود، فقط محدودیتی بر دسترسی به یک مکان نیست؛ ارتباط خانواده با آخرین نشانه عزیزش را هدف می‌گیرد.
خاوران در این روند، از محل دفن پنهانی به فضای یادآوری عمومی تبدیل شد. خانواده‌ها با حفظ روایت‌ها، اجازه ندادند بی‌نامی گورها به فراموشی صاحبان آنها منجر شود.
دیوارکشی بتنی و نصب دوربین‌ها در سال ۱۴۰۱
یکی از مراحل مستند تشدید محدودیت‌ها، به سال ۱۴۰۱ مربوط است. در ششم خرداد آن سال، تصاویر دیوارهای بتنی و تجهیزات نظارتی پیرامون خاوران منتشر شد.
گزارش‌های همان دوره از تغییر مسیر دسترسی و نصب ورودی جدید نیز خبر می‌دادند. خانواده‌ها این اقدامات را محدودیتی تازه بر حضور و سوگواری خود دانستند.
عفو بین‌الملل در سپتامبر ۲۰۲۲، احداث دیوارهای بتنی حدوداً دو متری را مستند کرد. این دیوارها جای دیوارهای کوتاه‌تر و نرده‌هایی را گرفتند که پیش‌تر امکان مشاهده محوطه از بیرون را فراهم می‌کردند.
این سازمان همچنین نصب پنج دوربین در داخل محوطه و خیابان بیرونی را گزارش کرد. به ارزیابی آن، این نظارت‌ها برای مرعوب‌کردن خانواده‌ها و بازداشتن مردم از مراجعه به محل به کار می‌رفتند. تصاویر و ویدئوها نیز برای تطبیق روایت مراجعه‌کنندگان بررسی شده بود.
تخریب نشانه‌ها؛ خطری برای حقیقت‌یابی
خاوران پیش از دیوارکشی نیز با تهدید تغییر و تخریب روبه‌رو بود. در ژانویه ۲۰۰۹، برابر با دی و بهمن ۱۳۸۷، درباره تخریب نشانه‌های قبرها و زیروروکردن محوطه با بولدوزر هشدار داده شد.
عفو بین‌الملل خواستار توقف تخریب، حفظ محل و آغاز تحقیقات پزشکی قانونی شد. نگرانی اصلی، ازبین‌رفتن شواهد و محروم‌شدن خانواده‌ها از حقیقت، عدالت و جبران بود.
حفاظت از گور جمعی فقط حفظ ظاهر زمین نیست. محل استخوان‌ها، لباس‌ها، اشیای همراه و لایه‌های خاک ممکن است برای شناسایی قربانیان اهمیت داشته باشند. هرگونه دست‌کاری بدون بررسی تخصصی، می‌تواند این امکان را آسیب‌پذیر کند.
دکتر جاوید رحمان، گزارشگر ویژه پیشین سازمان ملل درباره وضعیت حقوق بشر در ایران، در گزارش نهایی خود درباره «جنایت‌های فجیع» در ایران، اعدام‌های گسترده و فراقضایی زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ را مصداق جنایت علیه بشریت دانست. او در این گزارش تأکید کرد که هزاران زندانی سیاسی که به‌طور خودسرانه در زندان بودند، در جریان این کشتارها بدون برخورداری از روند قضایی عادلانه اعدام شدند و این اقدامات در چارچوب جنایات علیه بشریت از جمله قتل و نابودی قابل بررسی است.
رحمان همچنین به شکنجه، آزار و اذیت، ناپدیدسازی قهری و سایر رفتارهای غیرانسانی علیه زندانیان سیاسی و خانواده‌های آنان پرداخت و تأکید کرد که آثار این جنایات پس از دهه‌ها همچنان ادامه دارد. به گفته او، بسیاری از خانواده‌ها هنوز از سرنوشت و محل دفن عزیزان خود بی‌خبرند و از حق حقیقت، عدالت و پاسخگویی محروم مانده‌اند.
در این گزارش، تأکید شد که شواهد گسترده درباره این جنایات وجود دارد، اما بسیاری از افرادی که در آنها نقش داشته‌اند همچنان از پاسخگویی و مجازات مصون مانده‌اند. رحمان خواستار حقیقت‌یابی، پاسخگویی و پایان‌یافتن مصونیت عاملان این جنایات شد.
بررسی حقوقی موضوع خاوران بر اساس قوانین داخلی
قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران به‌دلیل محدودکردن حقوق انسان‌ها همواره مورد انتقاد بوده‌اند. بررسی این موضوع به معنای تأیید این قوانین نیست، بلکه برای نشان‌دادن رعایت‌نشدن حتی همین تضمین‌هاست.
ابهامات حقوقی: مستندات اعدام، هویت دفن‌شدگان، محل پیکرها و مسئولیت تصمیم‌گیران باید روشن شود.
مواد قانونی مرتبط: اصول ۳۴ تا ۳۹ قانون اساسی، حق دادخواهی، دفاع، برائت و منع شکنجه و هتک حرمت را مطرح می‌کنند.
موارد نیازمند رسیدگی: اعدام بدون دادرسی عادلانه، پنهان‌کردن سرنوشت زندانی و تهدید خانواده دادخواه، نیازمند تحقیق مستقل است. ارزیابی تاریخی باید قوانین لازم‌الاجرا در زمان وقوع را نیز تفکیک کند.
بررسی خاوران از منظر حقوق بشر
خاوران با حق حیات، منع شکنجه، دادرسی عادلانه و حق خانواده‌ها برای دانستن حقیقت پیوند دارد. پنهان‌کردن سرنوشت و محل پیکر قربانیان، رنج بازماندگان را استمرار می‌دهد.
اعدام‌های فراقضایی و ناپدیدسازی‌های مرتبط با کشتار ۱۳۶۷، در ارزیابی‌های حقوق بشری به‌عنوان جنایت علیه بشریت بررسی شده‌اند. حفظ گورها، دسترسی خانواده‌ها، حفاظت از شاهدان و تحقیق مستقل، لازمه پاسخگویی است.
تا زمانی که هویت قربانیان و چگونگی دفن آنان روشن نشده، خاوران صرفاً یک یادمان تاریخی نیست؛ محلی حاوی شواهد بالقوه و مطالبه زنده خانواده‌هایی است که همچنان پاسخ می‌خواهند.
گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
آرشیو قضات مرگ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
انتصاب دادخدا سالاری به ریاست دادگستری کرمان؛ کارنامه‌ای از اعدام، بازداشت معترضان و فشار بر بهائیان
اعدام رضا زنگنه، حسن دیوبند و حمید کاظمی در کرج؛ اجرای حکم پس از گزارش شکنجه و اعدام مصنوعی
اعدام محمدعارف شه‌بخش، زندانی سیاسی بلوچ؛ ۵۲ روز بی‌خبری خانواده پس از بازداشت
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک
.jpg)
.jpg)