سیزدهم آبان ۱۳۵۷ یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های نقش‌آفرینی تاریخی نسل جوان ایران است؛ روزی که دانش‌آموزان و دانشجویان در اعتراض به حکومت پهلوی در دانشگاه تهران گرد هم آمدند و هدف شلیک نیروهای نظامی قرار گرفتند
کانون حقوق بشر ایران، چهارشنبه ۱۳ آبان‌ماه ۱۴۰۵ – دانش‌آموزان که بخش بزرگی از نسل جوان ایران را تشکیل می‌دهند، همواره یکی از نیروهای مهم و تعیین‌کننده در جنبش‌های اعتراضی و قیام‌های مردمی بوده‌اند. آگاهی آنان از تحولات جامعه و جهان، همراه با روحیه فداکاری و آرمان‌خواهی، دانش‌آموزان را به نیرویی اثرگذار در تحولات سیاسی و اجتماعی تبدیل کرده است. سیزدهم آبان ۱۳۵۷ یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این نقش‌آفرینی تاریخی است؛ روزی که دانش‌آموزان و دانشجویان در اعتراض به حکومت پهلوی در دانشگاه تهران گرد هم آمدند و هدف شلیک نیروهای نظامی قرار گرفتند. این واقعه به یکی از نقاط مهم تحولات منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ تبدیل شد. در دهه‌های پس از آن نیز دانش‌آموزان بارها در اعتراضات سراسری حضور یافته و هزینه‌های سنگینی پرداخته‌اند.
شرح ماوقع
سیزدهم آبان‌ماه سال ۱۳۵۷ یکی از حساس‌ترین، خونین‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین روزها در جریان انقلاب ۵۷ بود. در این روز، تجمع بزرگ دانش‌آموزان و دانشجویان در دانشگاه تهران که به نشانه اعتراض به حکومت پهلوی شکل گرفته بود، با مداخله و شلیک مستقیم نیروهای نظامی به خون کشیده شد. این رویداد که بعدها به عنوان «روز دانش‌آموز» نام‌گذاری شد، موج گسترده‌ای از اعتصابات و اعتراضات ملی را به دنبال داشت و ضربه‌ای جدی به توان دولت وقت برای مهار بحران وارد کرد.
زمینه و بسترهای تاریخی
در پاییز سال ۱۳۵۷، اعتراضات مردمی علیه حکومت شاه به اوج خود رسیده بود. واقعه ۱۷ شهریور و کشتار میدان ژاله، شکاف عمیقی میان مردم و حکومت ایجاد کرده بود و سیاست‌های دولت جعفر شریف‌امامی با عنوان «آشتی ملی» نتوانست از شدت اعتراضات بکاهد.
در این میان، مدارس و دانشگاه‌ها به یکی از فعال‌ترین کانون‌های مبارزه و تحصن تبدیل شده بودند. از اوایل آبان ۱۳۵۷، دانش‌آموزان مدارس مختلف تهران و سایر شهرها با تعطیل کردن کلاس‌های درس به تظاهرات خیابانی پیوستند و در پیوند با جنبش دانشجویی، جبهه‌ای تازه در اعتراضات شهری شکل دادند.
صبح روز شنبه ۱۳ آبان ۱۳۵۷، گروه زیادی از دانش‌آموزان دبیرستان‌های تهران کلاس‌های درس را تعطیل کرده و به سوی دانشگاه تهران، که به مرکز تجمع‌ها و سخنرانی‌های اعتراضی تبدیل شده بود، حرکت کردند.
هزاران دانش‌آموز و دانشجو بین ساعت ۹ تا ۱۱ صبح در زمین چمن دانشگاه تهران گرد هم آمدند. شعارهای اعتراضی علیه حکومت پهلوی سر داده شد و قطعنامه‌های اعتراضی قرائت گردید.
حدود ساعت ۱۲ ظهر، یگان‌های نظامی، مأموران فرمانداری نظامی تهران و نیروهای گارد در اطراف ورودی‌های دانشگاه تهران، به‌ویژه درب اصلی در خیابان انقلاب، مستقر شدند و دانشگاه را به محاصره خود درآوردند.
با خارج شدن گروهی از معترضان از دانشگاه یا نزدیک شدن آنان به درب‌های ورودی، درگیری آغاز شد. نیروهای نظامی ابتدا برای پراکنده کردن جمعیت از گاز اشک‌آور استفاده کردند و سپس با شدت گرفتن شعارها و تجمع جمعیت، اقدام به شلیک تیر هوایی و در ادامه شلیک مستقیم به سوی جمعیت حاضر در اطراف دانشگاه و خیابان‌های پیرامون کردند. در اثر این تیراندازی، ده‌ها تن از دانش‌آموزان و دانشجویان جان باخته و شمار زیادی زخمی شدند.
شب همان روز، تصاویر وقایع از تلویزیون پخش شد و صحنه‌های درگیری، تیراندازی و کشته و زخمی شدن نوجوانان و جوانان در معرض دید مردم قرار گرفت. انتشار این تصاویر موجی از شوک، خشم و تأثر عمومی در سراسر کشور ایجاد کرد.
واقعه سیزدهم آبان و کشته و زخمی شدن دانش‌آموزان، به یکی از نقاط بازگشت‌ناپذیر در روند سقوط حکومت پهلوی تبدیل شد.
وقوع این حادثه ادعاهای دولت «آشتی ملی» را زیر سؤال برد. جعفر شریف‌امامی تنها دو روز بعد، در ۱۵ آبان، از سمت خود استعفا داد.
پس از استعفای شریف‌امامی، شاه اداره کشور را به دولت نظامی به ریاست ارتشبد غلامرضا ازهاری سپرد؛ اقدامی که نتوانست مانع تعمیق بحران شود و اعتراضات را متوقف کند.
دانش‌آموزان پس از پیروزی انقلاب ۵۷
دادستانی انقلاب به ریاست لاجوردی، نیروهایی را برای شناسایی دانش‌آموزانی که نشریه یا اعلامیه پخش می‌کردند به دبیرستان‌ها اعزام می‌کرد. بسیاری از آنان بازداشت و روانه زندان‌ها، شکنجه‌گاه‌ها و محل‌های اعدام شدند.
اعدام‌های شتاب‌زده در تابستان ۱۳۶۰ ادامه یافت و روزنامه‌های حکومتی تقریباً هر روز اسامی شمار زیادی از اعدام‌شدگان را منتشر می‌کردند که بسیاری از آنان دانش‌آموزان ۱۵ تا ۱۸ ساله بودند. اتهام برخی از آنان توزیع نشریات گروه‌های مخالف و شرکت در تظاهرات مسالمت‌آمیز بود.
این سرکوب در تابستان ۱۳۶۷ به اوج رسید. شماری از جوانانی که در سال‌های ۶۰ و ۶۱ بازداشت شده و در حال گذراندن محکومیت خود بودند، در جریان کشتار زندانیان سیاسی اعدام شدند. بسیاری از آنان هنگام بازداشت دانش‌آموز یا دانشجو بودند.
بسیاری از مورخان و تحلیلگران سیاسی بر این باورند که سرکوب شدید دانش‌آموزان و دانشجویان در دهه ۶۰، انسداد سیاسی عمیقی ایجاد کرد که آثار اجتماعی و فرهنگی آن برای دهه‌ها در فضای دانشگاهی و سیاسی ایران باقی ماند.
نقش دانش‌آموزان در اعتراضات سراسری
در جریان جنبش‌های اعتراضی سه دهه اخیر، دانش‌آموزان و نسل دهه هشتادی از بازیگران تازه، جسور و پررنگ تحولات اجتماعی و سیاسی بوده‌اند. حضور آنان در اعتراضات دهه‌های ۸۰ و ۹۰ و به‌ویژه در خیزش سال ۱۴۰۱، موجب شد واکنش نیروهای امنیتی به محیط مدارس و خیابان‌ها نیز کشیده شود.
در اعتراضات ۱۳۷۸ و خیزش ۱۳۸۸، وزن اصلی اعتراضات در اختیار دانشجویان و جوانان بود؛ با این حال، نسل جدیدی از دانش‌آموزان دبیرستانی نیز وارد روند آگاهی و فعالیت سیاسی شدند.
در اعتراضات سراسری دی ۱۳۹۶ و آبان ۱۳۹۸، نوجوانان و دانش‌آموزان مناطق حاشیه‌ای و کم‌درآمد نیز در اعتراضات خیابانی حضور فعال داشتند.
طبق گزارش نهادهای حقوق بشری، در جریان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ شماری از نوجوانان زیر ۱۸ سال نیز بر اثر تیراندازی نیروهای امنیتی جان باختند.
نقطه عطف حضور دانش‌آموزان در تاریخ اعتراضات ایران، پاییز ۱۴۰۱ بود. در آن دوره، مدارس دخترانه به یکی از کانون‌های مهم اعتراض تبدیل شدند و دانش‌آموزان دختر با اعتراض به محتوای آموزشی و نمادهای حکومتی و سر دادن شعارهای اعتراضی، حضور پررنگی در اعتراضات داشتند.
همچنین وقوع حملات شیمیایی و مسمومیت‌های سریالی در مدارس دخترانه سراسر کشور، نگرانی‌های گسترده‌ای درباره امنیت دانش‌آموزان ایجاد کرد. در جریان این اعتراضات نیز شماری از دانش‌آموزان و نوجوانان جان خود را از دست دادند.
در خیزش سراسری سال ۱۴۰۴ نیز دانش‌آموزان و نوجوانان، عمدتاً از نسل دهه هشتاد و نود، بار دیگر در کنار دانشجویان و دیگر اقشار جامعه حضور فعال و پرهزینه‌ای در اعتراضات داشتند.
اعتراضات دانش‌آموزی در سال ۱۴۰۴ با اعتصابات کارگران، معلمان، بازاریان و تجمعات دانشگاهی پیوند خورد و مدارس و دانشگاه‌ها به بخش‌هایی مرتبط از فضای اعتراضی تبدیل شدند.
پاسخ نهادهای امنیتی، سپاه پاسداران و نیروهای ضدشورش به حضور اعتراضی دانش‌آموزان و نوجوانان، سرکوب و بازداشت آنان بود. در جریان این اعتراضات، شماری از کودکان و دانش‌آموزان در شهرهای مختلف جان باختند و هزاران نوجوان و جوان بازداشت شدند.
حضور نسل جوان و دانش‌آموز در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ نشان داد که سیاست‌های عقیدتی و آموزشی حکومت نتوانسته است نسل جدید را به‌طور کامل با ساختار فکری و سیاسی حاکم همسو کند.
گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
آرشیو قضات مرگ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
محسن واحدیان عظیمی؛ بازپرس بی‌رحم پرونده‌های امنیتی در مشهد
انتصاب دادخدا سالاری به ریاست دادگستری کرمان؛ کارنامه‌ای از اعدام، بازداشت معترضان و فشار بر بهائیان
اعدام امیرحسین ابراهیمی و امیرحسین ملکی در اصفهان؛ شمار اعدام‌های پرونده میدان علیخانی به ۹ تن افزایش یافت
علت هراس دیکتاتورها از دانش‌آموزان
هراس حکومت‌های دیکتاتوری از جنبش‌های دانش‌آموزی، به ویژگی‌های اجتماعی و روانی این قشر بازمی‌گردد. دانش‌آموزان معمولاً وابستگی‌های محافظه‌کارانه کمتری دارند و از جسارت، ریسک‌پذیری، آرمان‌خواهی، پویایی، چابکی و توانایی شبکه‌سازی برخوردارند.
ارتباطات گسترده و روزمره در مدارس و تسلط نسل جدید بر ابزارهای دیجیتال نیز امکان انتشار سریع اطلاعات و شکل‌گیری شبکه‌های اعتراضی را افزایش داده است.
در نهایت، دلیل مهم هراس حکومت‌های سرکوبگر از دانش‌آموزان این است که دانش‌آموز نماد «آینده» است. حضور اعتراضی آنان نشان می‌دهد که نسل آینده لزوماً در چارچوب ارزش‌ها و ساختارهای مورد نظر حکومت حرکت نمی‌کند.
از روزهای خونین سیزدهم آبان ۱۳۵۷ و مقاومت‌های دهه ۶۰ گرفته تا حضور دختران و پسران در مدارس و خیابان‌های دهه‌های اخیر، دانش‌آموزان یکی از بخش‌های فعال و هزینه‌پرداز جامعه در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران بوده‌اند.
هراس عمیق حکومت‌های استبدادی از دانش‌آموزان، از این واقعیت ناشی می‌شود که نسل جدید می‌تواند در برابر سیاست‌های ایدئولوژیک و سرکوبگرانه مقاومت کند و خواستار آینده‌ای متفاوت باشد. تجربه سیزدهم آبان و دهه‌های پس از آن نشان می‌دهد که سرکوب می‌تواند اعتراض را برای مدتی محدود کند، اما نمی‌تواند مطالبات و خواست تغییر را از میان ببرد.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک
.jpg)
.jpg)
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر